Η σιωπή είναι χρυσός λέει ένα ρητό. Για ποια σιωπή μιλάμε όμως; Μέσα στη σιωπή μπορεί να ενυπάρχουν κρυμμένα τρυφερά συναισθήματα αλλά και μίση , όνειρα αλλά και εφιάλτες , η τόλμη αλλά και ο φόβος , το δίκιο αλλά και το άδικο , το καλό και το κακό. Η σιωπή , λοιπόν, μπορεί να ερμηνευτεί με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά και να έχει διαφορετικές επιπτώσεις στην ισορροπία των διαπροσωπικών αλλά και των κοινωνικών σχέσεων γενικότερα. Ανάλογα με το ποιες είναι οι αιτίες της σιωπής τα αποτελέσματα μπορεί να είναι ευεργετικά ή και καταστροφικά.
![]()
Η σιωπή έχει τον δικό της κώδικα. Είναι από μόνη της μια μορφή επικοινωνίας. Κάποιες φορές , λοιπόν , παίζει καταλυτικό ρόλο στην άμεση επικοινωνία των ανθρώπων , παραγκωνίζοντας παρερμηνεύσεις , ανιαρές επεξηγήσεις και φανφάρες. Άλλες φορές συνδυάζεται με μια συναισθηματική διάλεκτο (παύσεις , αχανές βλέμμα , ένα χαμόγελο κ.τ.λ.) ενισχύοντας τη συναισθηματική επικοινωνία. Άλλες φορές απλά υπάρχει για να μας προστατεύσει από «τοξικές» και άχαρες κουβέντες. Τι γίνεται όμως όταν η σιωπή αποκτά δική της υπόσταση και αντικαθιστά μόνιμα την γλωσσική επικοινωνία;
Είναι γεγονός ότι οι κοινωνίες μας όσο μεγαλύτερες γίνονται ,εφεύρουν αναπόφευκτα σιωπηρούς κώδικες επικοινωνίας. Αρχίζουν να γίνονται εσωστρεφείς και δυσκίνητες. Οι πολίτες εγκαταλείπουν την κοινή γλώσσα και γίνονται έρμαια της σιωπής. Τι περιλαμβάνουν όμως αυτά τα γλωσσικά ιδιώματα και από πού πηγάζουν; Εκφράζονται κυρίως ως στερεότυπα , ως εμμονές σε απαρχαιωμένες συμπεριφορές και πρακτικές , ως θρησκευτικές προκαταλήψεις και ως φόβος ως προς την νέα επιστημονική γνώση και την εξέλιξη. Τα στερεότυπα , λοιπόν, αυτά βρίσκονται στην καρδιά του κοινωνικού ιστού και αναπαράγονται σιωπηλά για πάρα πολλά χρόνια ενώ κάθε προσπάθεια απόρριψης αυτών από μέλη του κοινωνικού συνόλου έχει ως αποτέλεσμα την περιθωριοποίηση τους και την επαναφορά τους στην «τάξη». Οπότε τα ενεργά και νεαρά μέλη κάθε κοινότητας εγκλωβίζονται μέσα σε ένοχες σιωπές και σε ανούσια παραδοσιακά μοντέλα. Χάνουν την ίδια την ζωτικότητά τους!
Κλασικό παράδειγμα των όσων αναφέρουμε παραπάνω είναι η Ελλάδα της τεχνητής ευμάρειας σε σύγκριση με την Ελλάδα της κρίσης. Βλέπουμε ότι καθώς το βιοτικό επίπεδο καταποντίστηκε κατά την κρίση, εμφανίστηκαν ξανά μεγαλοϊδεατισμοί , μετεμφυλιακές πληγές αλλά και το γνωστό τρίπτυχο «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» της χούντας των συνταγματαρχών . Οι «σιωπές» ήταν πολύ καλά κρυμμένες κάτω από το πέπλο του νεοπλουτισμού ,του υπερκαταναλωτισμού και της δήθεν προόδου. Αυτό αποδεικνύει ότι η μεταβίβαση του κώδικα από γενιά σε γενιά , είναι μια εύκολη υπόθεση αφού έχει καταγραφεί στο αξιακό σύστημα της κάθε κοινωνίας. Με αυτόν τον τρόπο ,σε βάθος χρόνου , δημιουργήθηκαν μόνιμες νοοτροπίες με καταστρεπτικές συνέπειες όσον αφορά την εξέλιξή της ίδιας της κοινωνίας.
Οι αιτίες που ανατροφοδοτούν αυτήν την προβληματική κατάσταση είναι διάφορες. Τα κάθε μέλος μιας κοινωνίας που επενδύει στην καινοτομία και στην αλλαγή των δημιουργικών συσχετισμών μπορεί να παρομοιαστεί ως ο Προμηθέας Δεσμώτης ,που πληρώνει αυτές τους τις επιθυμίες ,«καρφωμένος» στον βράχο της απομόνωσης και της σιωπής από το Κράτος και τη Βία . Ποια είναι λοιπόν αυτά τα «δεσμά» ; Είναι τα άμεσα οικονομικά οφέλη , είναι ο φόβος που καλλιεργεί η εξουσία , είναι το άγχος της περιθωριοποίησης που καλλιεργούν τα πιόνια της εξουσίας μέσα στις επιμέρους κοινότητες , είναι οι υποσχέσεις για κοινωνική και οικονομική ανέλιξη καθώς και οι απειλές για οικονομική και επαγγελματική εξόντωση. Το Κράτος (οι κυβερνήσεις , οι αρχές , η Εκκλησία , τα κοινωνικά στερεότυπα) και η Βία (οι πρακτικές τρομοκρατίας και φόβου , η απομόνωση , η αναξιοκρατία κ.α.) ενισχύει την κυριαρχία μιας «ένοχης» σιωπής ακόμα και από τους νέους μιας κοινωνίας. Πρόκειται δηλαδή για σύνθλιψη των νέων ιδεών! Πολλές φορές αμφισβητούνται και αποδεδειγμένες επιστημονικές θεωρίες και κείμενα μεγάλων φιλοσόφων προς αυτήν την κατεύθυνση! Είναι ακατάλυτα αυτά τα «δεσμά»; Φυσικά και όχι!
Στο δεύτερο στάσιμο της τραγωδίας «Αγαμέμνων» του Αισχύλου ,σε ένα απόσπασμα, αναφέρεται το εξής:
Μα η Δίκη λάμπει στα φτωχά
κι άραχλα σπίτια
και του δικαίου το βίο τιμά,
ενώ απ’ τα χρυσοστόλιστα με αδικίες παλάτια
φεύγει και δε γυρνάει τα μάτια
και πάει στα τιμημένα, δίχως να ψηφά
τη ψευτοφημισμένη δύναμη του πλούτου
κι όλα σε δίκιο τέλος κυβερνά.

Τα πάντα μπορούν ν’ αλλάξουν! Μπορούν ξανά οι σιωπές να γίνουν λέξεις. Μπορούν να γίνουν προτάσεις ολόκληρες και οι προτάσεις με τη σειρά τους να γίνουν οι λίθοι του οικοδομήματος της εξέλιξης. Η ιστορία είναι γεμάτη από ανατροπές ,από επιστημονικά, ιδεολογικά και καλλιτεχνικά ρεύματα. Δεν θα υπήρχε τίποτα από αυτά αν δεν κυριαρχούσε η ηχηρή αμφισβήτηση και οι ελεύθερες φωνές. Οι αλλαγές μπορούν να επιτευχθούν σε δύο στάδια. Το πρώτο είναι το στάδιο της ατομικής- πνευματικής εξέλιξης και έχει να κάνει με την καλλιέργεια , την παιδεία , την απαγκίστρωση από κάθε είδους ανόητων ηθικολογικών μικροτήτων και την αποδέσμευση από επιφανειακές δήθεν αξίες (πλούτος , φήμη ,υλικές απολαβές κ. α.) Το δεύτερο στάδιο είναι η συλλογική συνείδηση αλλά και η ανάγκη μιας κοινής κατεύθυνσης προς την εξέλιξη. Η ανάγκη αυτή δημιουργείται πηγαία μόνο αν προηγηθεί το πρώτο -και δυσκολότερο-στάδιο και οδηγεί στην ανατροπή της στασιμότητας. Αυτό είναι το ζητούμενο! Η κάθε νέα γενιά να προβάλλει αλλά και να υλοποιεί τα δικά της οράματα χωρίς να μένει προσκολλημένη στα λάθη και στις πρακτικές του παρελθόντος. Το παρελθόν μόνο συμβουλευτικό χαρακτήρα θα πρέπει να έχει.
Η σιωπή , λοιπόν , δεν είναι πάντα χρυσός. Η σιωπή και η αδράνεια απομυζεί από μια κοινωνία το δικαίωμά της να αλλάξει. Μια αλλαγή που είναι απαραίτητη στο να προχωρήσουμε μπροστά ως κοινωνίες , κράτη αλλά και ως ανθρωπότητα. Δεν έχει νόημα να φοβόμαστε τις αλλαγές. Οι αλλαγές είναι εκείνες που μας πηγαίνουν στο επόμενο βήμα και όχι τα «δεσμά» ενός ξεπερασμένου τρόπου σκέψης.
* «Για τ’ άλλα δεν μιλώ ,ένα μεγάλο βόδι μου πατάει την γλώσσα» («Αγαμέμνων» Αισχύλου στ. 36-37)
Σαράντης Μούτος – Εκπαιδευτικός








