Ζωή ή Θανατος; – 1ο,2ο,3ο,40,5ο και 6ο Μέρος

Εξ’ ανθρωπίνης συγκράσεως. Το συναμφότερον του ανθρώπου και ο απαγορευμένος καρπός της σωματικότητας.

(1^ο μέρος)

Πρεσβυτέρου Ηρακλή Φίλιου

Θεολόγου, Βαλκανιολόγου

Κληρικού της Ιεράς Μητροπόλεως Σταγών & Μετεώρων

Πρόλογος.

Η Αντιπρόεδρος της Αμερικανικής Κυβέρνησης Kamala Harris, απευθυνόμενη στους αμερικανούς πολίτες, με αφορμή το θέμα των εκτρώσεων τον Μάϊο του 2022, πως είναι δικαίωμα [1] της γυναίκας η επιλογή [2] της να αποφασίσει τι συμβαίνει στο δικό της σώμα, διερωτήθηκε: ‘’Πώς τολμάνε; Πώς τολμούν να την εμποδίσουν να καθορίσει το μέλλον της; Πώς τολμούν να πουν σε μια γυναίκα τι μπορεί να κάνει και τι δεν μπορεί να κάνει με το σώμα της;…’’ [3]. Στον αντίποδα τέτοιων δηλώσεων, ο Πρόεδρος των Η.Π.Α. Ronald Reagan [4].

Το θέμα των εκτρώσεων, θέμα που διαπραγματεύεται ο παρών Τόμος, είναι ζήτημα αφενός μεν πάντοτε επίκαιρο, αφετέρου δε ορώμενο υπό διαφορετικές πτυχές (θεολογική, επιστημονική, κοινωνιολογική κ.ά.). Στην παρούσα μελέτη θα ψηλαφίσουμε το θέμα μέσα από την ορθόδοξη θεολογία και συγκεκριμένα θα μας απασχολήσει η χριστιανική ανθρωπολογία. Τί είναι ο άνθρωπος; Από τί αποτελείται; Πώς αντιμετωπίζει το σώμα η ορθόδοξη θεολογία; Αυτά είναι μερικά από τα θέματα στα οποία καλείται η παρούσα μελέτη να θέσει τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων.

Είναι όμως ανάγκη να δούμε πρώτα μερικά γενικά σημεία γύρω από το θέμα της έκτρωσης. Η έκτρωση ορίζεται ως η τεχνική φθορά του εμβρύου [5], η συνειδητή διακοπή της ζωής ενός ανεπιθύμητου εμβρύου [6]. Εφόσον η έκτρωση διακόπτει τη ζωή [7] του εμβρύου, αυτό είναι ηθικά επιλήψιμο. Επειδή ακριβώς είναι ζήτημα ηθικής, με την έκτρωση ασχολείται η χριστιανική ηθική [8]. Σε μία σημαντική επισήμανση του ζητήματος προβαίνει ο Πάπας Πίος IA’, διαμηνύοντας πως η άμβλωση είναι ηθικώς απαράδεκτη όχι επειδή τερματίζει μια ανθρώπινη ζωή, αλλά διότι σταματά την προοπτική της εκδήλωσης ζωής [9]. Κι όλα αυτά, αν σκεφτούμε πως η ζωή ξεκινάει ήδη από τη γονιμοποίηση [10]. Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, σχετικά με το έμβρυο, πως ο Μ. Βασίλειος δεν κάνει διάκριση μεταξύ μεμορφωμένου και άμορφου εμβρύου [11]. Όπως και να ‘χει η Εκκλησία μέσα από τους Ιερούς Κανόνες καταδίκασε την έκτρωση [12].

Υποσημειώσεις:

[1] ‘’Η άμβλωση δεν αποτελεί ατομικό δικαίωμα αλλά ηθικά απαράδεκτη πράξη, η δε νομιμοποίησή της, έμμεση ή άμεση, ανεπίτρεπτη κοινωνική εκτροπή’’. Βλ. Επιτροπή Βιοηθικής της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, Δελτίον τύπου (4.4.2003).

[2] Το έμβρυο δεν ανήκει ούτε στη γυναίκα ούτε στον άνδρα. Η ύπαρξη του αδικείται κατάφωρα και ειδικότερα από τη μητέρα του. Για το ζήτημα βλ. H. Tristram Engelhardt, The Foundations of Christian Bioethics, Swets – Zeitlinger, Lisse 2000, σ. 275.

[3]https://www.whitehouse.gov/briefing–room/speechesremarks/2022/05/11/remarks–by–vice–president–harris–after–the–senate–vote–on–the–womens–health–protection–act/ Πρβλ.https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/05/04/kamala–harrisabortion–message/

[4] Στη ‘’Διακήρυξη της Ιδιότητας του Προσώπου’’ (Personhood Proclamation), το 1988 είχε δηλώσει μεταξύ άλλων πως ‘’…Ιατρικές και επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι τα έμβρυα πριν από τη γέννα, έχουν όλα τα βασικά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης προσωπικότητας, συνεπώς είναι πράγματι πρόσωπα’’. Βλ. περισσότερα Ronald Reagan, Personhood Proclamation by the President of the United States of America, January 14, 1988.

[5] Θ. Ξ. Γιάγκου, Γ. Α. Πουλή, Πηγές του εκκλησιαστικού ποινικού δικαίου, με σχόλια και βιβλιογραφία, σ. 178-179.

[6] Βλ. Μιλτιάδη Χρ. Βάντσου, Ηθική θεώρηση της έκτρωσης, Εκδοτική Σφακιανάκη Κορνηλία, Θεσσαλονίκη 2009, σ. 13.

[7] Για τον άγιο Γρηγόριο Θεολόγο η ψυχή του εμβρύου είναι εξ’ αρχής τέλεια, δεν μπορεί όμως να εκδηλώσει τις ενέργειές της λόγω της ατέλειας του σωματικού στοιχείου. Αυτές οι ενέργειες εμφανίζονται σταδιακά με την πρόοδο της σωματικής ανάπτυξης. Βλ. Γρηγορίου Θεολόγου, Έπη Θεολογικά, βιβλ. Α΄ τόμ. Α΄. Έπη δογματικά Η΄ Περί Ψυχής, PG 37, 453 – 454. Πρβλ. Χρυσοστόμου Σαββάτου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἔκφρασις τῆς συνοδικῆς αὐτοσυνειδησίας τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, Ἡ ἀποστολή τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ὡς μαρτυρία ἀγάπης ἐν διακονίᾳ, Αθήνα 2017, §11, σ. 225: ‘’Ἐν ταὐτῷ, ὑπογραμμίζομεν τήν ἀναμφισβήτητον ἱερότητα τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἀπό αὐτῆς τῆς συλλήψεως’’.

[8] ‘’Η χριστιανική βιοηθική δεν μπορεί να εξετάζεται ανεξάρτητα από τη χριστιανική ηθική. Άλλωστε πολλά προβλήματα της επιστήμης αυτής, όπως η στειρότητα, οι εκτρώσεις κ.ά., αντιμετωπίζονταν εξαρχής μέσα στο πλαίσιο της χριστιανικής ηθικής’’. Βλ. Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική II, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 502.

[9] Pope Pius XI, Cf. Encyclical Letter on Christian Marriage (Boston: St. Paul Editions), σ. 32.

[10] Carol Leth Stone, The basics of biology, (Greenwood Press, 2004), σσ. 48 – 62. Πρβλ. J. Harris, The Value of Life (London: Routledge, 1985), σελ. 11: ‘’Το γονιμοποιημένο ωάριο είναι εν δυνάμει ανθρώπινο ον (πρόσωπο)’’. Θ. Ξ. Γιάγκου, Γ. Α. Πουλή, Πηγές του εκκλησιαστικού ποινικού δικαίου, με σχόλια και βιβλιογραφία, σ. 178-179.

[11] Μ. Βασιλείου, Προς Αμφιλόχειον περί εικόνων, ΕΠΕ, 1, 191.

[12] Πρόδρομου Ι. Ακανθόπουλου, Κώδικας ιερών κανόνων και εκκλησιαστικής νομοθεσίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Κανόνες Μ. Βασιλείου, Επιστολή κανονική Α΄, Κανών 2, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2006, σ. 455. Πρβλ. ό.π. σ. 461 και Αγαπίου ιερομονάχου – Νικοδήμου μοναχού, Πηδάλιον τῆς νοητῆς νηός τῆς Μιᾶς, Ἀγίας Καθολικής καί Ἀποστολικῆς τῶν Ὄρθοδόξων Ἐκκλησίας, ἤτοι ἅπαντες οἱ ἱεροί καί θείοι κανόνες ἑρμηνευόμενοι, εκδ. Βασ. Ρηγόπουλου, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 711 και Διδαχή των Αποστόλων II.2, μτφρ. Krisopp Lake (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1965), τ. 1, σσ. 311, 313.

———————————————————————————————————————————————————

 

Εξ’ ανθρωπίνης συγκράσεως. Το συναμφότερον του ανθρώπου και ο απαγορευμένος καρπός της σωματικότητας.

(2^ο μέρος)

Πρεσβυτέρου Ηρακλή Φίλιου

Θεολόγου, Βαλκανιολόγου

Κληρικού της Ιεράς Μητροπόλεως Σταγών & Μετεώρων

Το συναμφότερον του ανθρώπου.

Για να αντιληφθούμε τη σχέση Θεού – κόσμου είναι απαραίτητο να σημειωθεί πως τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος δημιούργησαν ex nihilo (εκ του μηδενός) τον κόσμο ‘’αποκλείοντας κάθε φυσική συγγένεια ανάμεσα στο Θεό και στη δημιουργία και, ταυτόχρονα, κάθε θεωρία περί αιωνιότητας του κόσμου και προΰπαρξής του με το μόνο αιώνιο και αθάνατο Ον που είναι ο Θεός’’ [13].

Γνωρίζουμε πως ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο [14] ‘’ἀπό τῆς γῆς, καί ἐνεφύσησεν εἰς τό πρόσωπον αὐτοῦ πνοήν ζωῆς, καί ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχήν ζῶσαν’’ [15]. Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, ερμηνεύοντας την ‘’ψυχήν ζῶσαν’’, μας λέει: ‘’Ἀείζωον, ἀθάνατον, ταὐτόν δ᾿ εἰπεῖν λογικήν ἡ γάρ ἀθάνατος λογική – καί οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλά καί κεχαριτωμένην θείως’’ [16].

Δεν γνωρίζουμε τον τρόπο σύνδεσης της ψυχής με το σώμα [17]. Εκείνο που γνωρίζουμε είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί μία ενιαία οντότητα ως σώμα και ψυχή [18]. Σύνολη η πατερική σκέψη, αποφεύγοντας μανιχαϊστικές τάσεις, δεν κάνει λόγο για δύο αρχές [19] ξεχωριστές η μία από την άλλη, αλλά για το συναμφότερον [20] του ανθρώπου, παρόλο που το σώμα και η ψυχή αποτελούν δύο διαφοροποιημένες φυσικές πραγματικότητες [21] σε μία αδιάρρηκτη συμφυΐα [22]. Δεν νοείται το σώμα ξεχωριστά από την ψυχή [23]. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο σώμα, ούτε μόνο ψυχή [24]. Ούτε μπορεί να υπάρξει ως ασώματη ψυχή ή ως άψυχο σώμα [25].

Ο άνθρωπος αποτελεί μία ενιαία ψυχοσωματική οντότητα και υπό την έννοια αυτή αποτελεί πρόσωπο [26]. Γράφει ο Ιωάννης Πλεξίδας: ‘’Ἡ σωματοψυχή μας. Ἡ ἀπόλυτη καί ἀδιάσπαστη ἑνικότητά μας. Ἡ άλληλοπεριχώρηση πού ἀπεργάζεται τήν ἑνότητα, ἡ συναλληλία πού ξεπερνᾶ τή διαφορετικότητα, τήν ἑτερότητα. Δύο διαφοροποιημένες φυσικές πραγματικότητες σέ μία ἀδιάρρηκτη συμφυΐα’’ [27]. Στην σκέψη των Πατέρων δεν λειτούργησε το ένα στοιχείο σε βάρος του άλλου. Και τα δύο αποτελούν τον όλο άνθρωπο, μία αυθεντική υπαρκτική ολότητα, δημιουργημένη από τον Τριαδικό Θεό. Δεν μπορεί να νοηθούν ξεχωριστά αυτά τα δύο. Μόνο ο θάνατος χωρίζει τα δύο αυτά στοιχεία, εκεί διαλύεται ο φυσικότατος δεσμός [28]. Βέβαια, ο άγιος Μάξιμος Ομολογητής προχωράει πέρα από αυτή τη σύνδεση και σχέση σώματος και ψυχής και εισάγει την ελευθερία, το αυτεξούσιο του ανθρώπου [29].

Στον άγιο Γρηγόριο Νύσσης συναντάμε τον άνθρωπο ως ενιαία ψυχοσωματική οντότητα [30]. Ο Νύσσης θα χρησιμοποιήσει κι εκείνος τον όρο συναμφότερον για να δηλώσει το ενιαίο της ανθρώπινης ύπαρξης [31]. Τον Νύσσης ακολουθεί ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, χρησιμοποιώντας κι εκείνος τον όρο συναμφότερον [32] και αναφερόμενος στην καθολική σύνθεση του ανθρώπου. Δεν μπορούν να υπάρξουν το σώμα και η ψυχή ξεχωριστά. Αν συμβεί κάτι τέτοιο έχουμε την αποσύνθεση του ανθρώπου. Ο π. Γεώργιος Φλορόφσκυ θα γράψει γι’ αυτό: ‘’Ὁ ἄνθρωπος εἶναι σῶμα καί ψυχή μαζί, καί ὁ χωρισμός αὐτῶν τῶν δύο σημαίνει ἀποσύνθεση του ἀνθρώπου. Μία ἀσώματη ψυχή δέν εἶναι παρά ἕνα πνεῦμα. Ἕνα ἄψυχο σῶμα δέν εἶναι παρά ἕνα πτῶμα’’ [33]. Στον αντίποδα ο Πλάτων, ο οποίος θα μας πει πως ο άνθρωπος δεν είναι το συναμφότερον ή αν είναι κάτι είναι η ψυχή του [34].

Εκείνο που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η σειρά δημιουργίας και των δύο στοιχείων. Αξίζει να σημειωθεί πως η Ε’ Οικουμενική Σύνοδος (553) απέρριψε τη διδασκαλία του Ωριγένη περί προΰπαρξης των ψυχών [35]. Έτσι, λοιπόν, για την Ε’ Οικουμενική Σύνοδο το σώμα και η ψυχή δημιουργήθηκαν μαζί. Ο λόγος του αγίου Ιωάννη της Κλίμακος καταλυτικός προς το θέμα αυτό: ‘’Ἡ ψυχή οὔτε προϋφίσταται τοῦ σώματος οὔτε μεθυφίσταται· ἀλλά ἅμα τῇ τούτου γενέσει κτίζεται καί αὐτή’’ [36]. Με σαφήνεια τοποθετείται και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός [37]. Αν το σώμα και η ψυχή δεν δημιουργήθηκαν μαζί, θα μας πει ο Νύσσης, σε μία τέτοια περίπτωση ο Θεός δεν είναι Παντοδύναμος [38]. Επομένως, γίνεται λόγος για μία χιασματική σχέση [39].

Υποσημειώσεις:

[13] Ιωάννου Δ. Ζηζιούλα, Η κτίση ως Ευχαριστία. Θεολογική προσέγγιση στο πρόβλημα της Οικολογίας, Εκδόσεις Ακρίτας, Αθήνα, Σειρά ‘’Ορθόδοξη Μαρτυρία’’ αρ. 44, 1992³), σ. 93 επ.

[14] Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται μόνος από όλα τα υπόλοιπα δημιουργήματα ως ζώο ‘’θεόπλαστον’’, M. Βασιλείου, Περί νηστείας, Λόγος 2, PG 31, 212Β.

[15] Γέν. 2,7. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει σχετικά: ‘’ἐκ γῆς μέν τό σῶμα διαπλάσας, ψυχήν δέ λογικήν και νοεράν’’, PG 94, 920B. Πρβλ. Μ. Αθανασίου, Περί του κατά τόν κοινόν ἄνθρωπον ὑποδείγματος 26, 1233: ‘’Ἀνθρωπος μέν γάρ ἐκ ψυχῆς νοητῆς καί σώματος αἰσθητοῦ’’. Πρβλ. Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εἰς ἀσάφειαν τῆς Π. Διαθήκης καί εἰς τήν τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν, PG 56, 182.

[16] Παναγιώτου Κ. Χρήστου, Γρηγόριου του Παλαμά Συγγράμματα, τ. Α΄, Θεσσαλονίκη 1962, σ. 85.

[17] Γρηγορίου Παλαμά, Ὑπέρ τῶν ἱερῶς ἡσυχαζόντων 1,2,3 και 2,2,30, Γρηγορίου Παλαμά, Συγγράμματα, επιμ. Π. Χρήστου, τόμος Α΄, Θεσσαλονίκη² 1998, σσ. 395 – 396 και 535 – 536.

[18] Εἰρηναίου Λυώνος, Κατά αἱρέσεων, 5,6,1, PG 7, 1158 A–C. Πρβλ. Μαξίμου Ομολογητού, Περί διαφόρων ἀποριῶν, PG 91, 1100D. Για την φύση του σώματος και της ψυχής, Ιωάννου Δαμασκηνού, Κατά Μανιχαίων διάλογος, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, § 42, σ. 103.

[19] Οι Μανιχαίοι δέχονταν δύο αρχές των όντων. Βλ. ό.π. σ. 43.

[20] Αθηναγόρου, Περί ἀναστάσεως νεκρῶν, ΕΠΕ, Θεσσαλονίκη 1986, §14-15, σσ. 266-274. Πρβλ. Γρηγορίου Νύσσης, Ἀντιρρητικός, G.N.O. II, σ. 386. 19-20: ‘’Ἄνθρωπος δέ τό τοῦ ἀνθρώπου σῶμα οὐ λέγεται, ἀλλά τό ἐξ’ ἀμφοτέρων στγκείμενον’’. Τον όρο συναμφότερον συναντάμε στον Πλάτωνα, Βλ. Αλκιβιάδου, 130Α και στον Πλωτίνο, Βλ. Lexicon Plotinianum, J.H. Sleeman – G. Pollet, Λέυντεν, Leuven University Press 1980.

[21] Το σώμα αποτελεί το υλικό στοιχείο και χαρακτηριστικά του είναι η φθαρτότητα και η θνητότητα, ενώ η ψυχή αποτελεί το πνευματικό στοιχείο και είναι άφθαρτη και αθάνατη. Βλ. Ολυμπία Παπαδοπούλου – Τσανάνα, Η ανθρωπολογία του Μεγάλου Βασιλείου, Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 35.

[22] Ιωάννου Γρ. Πλεξίδα, Ὁ ἄνθρωπος ἐνώπιον τοῦ θανάτου, Δοκίμιο για την ἀνθρώπινη περατότητα μέ ἀφορμή τίς Ἀκολουθίες τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, Εκδόσεις Αρμός, Θεσσαλονίκη 2006, σ. 30.

[23] Στον Πλωτίνο η ψυχή χωρίζεται σε ανώτερη και κατώτερη. Βλ. σχετικά π. Νικολάου Λουδοβίκου, Οι τρόμοι του προσώπου και τα βάσανα του έρωτα, Θεσσαλονίκη 2009, σ. 158.

[24] Για την χριστιανική ανθρωπολογία ο άνθρωπος δεν αποτελεί απλά και μόνο μία βιολογική οντότητα. Βλ. Χρυσοστόμου Σαββάτου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἔκφρασις τῆς συνοδικῆς αὐτοσυνειδησίας τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, Ἡ ἀποστολή τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ὡς μαρτυρία ἀγάπης ἐν διακονίᾳ, Αθήνα 2017, § 12, σ. 225: ‘’Ἐν ταὐτῷ, ὑπογραμμίζομεν τήν ἀναμφισβήτητον ἱερότητα τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἀπό αὐτῆς τῆς συλλήψεως’’.

[25] Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευῆς ἀνθρώπου, PG 44, 253B: Τό γάρ
προκείμενον ἦν δεῖξαι τήν σπερματικήν τῆς συστάσεως ἡμῶν αἰτίαν, μήτε ἀσώματον εἶναι
ψυχήν, μήτε ἄψυχον σῶμα, ἀλλ ̓ ἐξ ἐμψύχων τε καί ζώντων σωμάτων ζῶν καί ἔμψυχον παρά
τήν πρώτην ἀπογεννᾶσθαι ζῶον’’. Πρβλ. Μαξίμου Ομολογητού, Θεωρία σύντομως πρός τούς λέγοντας προϋπάρχειν ἢ μεθυπάρχειν τῶν σωμάτων τάς ψυχάς, PG 91, 1324.

[26] Χρυσοστόμου Σαββάτου, Μητροπολίτη Μεσσηνίας, Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ἐκκλησία καί Κοινωνία. Ὁ διάλογος θά ἑνώσει τόν κόσμο καί τήν κοινωνία, Ἔκδοση Ἱερᾶς Μητρόπολης Μεσσηνίας, Καλαμάτα 2017, σ. 305.

[27] Ιωάννου Πλεξίδα, Άνθρωπος και θάνατος. Απόπειρα χριστιανικής ανθρωπολογίας. Εκδόσεις λογεῖον, Τρίκαλα 2015, σ. 32.

[28] Βλ. Ακολουθία Νεκρωσίμου Ακολουθίας: ‘’Ὄντως φοβερώτατον τό τοῦ θανάτου μυστήριον, πῶς ψυχή ἐκ τοῦ σώματος, βιαίως χωρίζεται ἐκ τῆς ἁρμονίας, καί τῆς συμφυΐας ὁ φυσικώτατος δεσμός, θείῳ βουλήματι ἀποτέμνεται’’.

[29] Μαξίμου Ομολογητού, Σχόλια εἰς τά τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, PG 4, 308A: ‘’Ἄνελε γάρ ἡμῶν τό αὐτεξούσιον καί οὔτε εἰκών Θεοῦ ἐσόμεθα οὔτε ψυχή λογική καί νοερά…’’.

[30] Γρηγορίου Νύσσης, Κατηχητικός Λόγος, PG 45, 93A.

[31] Ο Μ. Βασίλειος, αδερφός του Γρηγορίου Νύσσης, στην Εξαήμερο δεν πρόλαβε να γράψει για την κατασκευή του ανθρώπου. Ήρθε αργότερα ο Νύσσης κι έγραψε το περίφημο έργο Περί κατασκευής ανθρώπου ως συνέχεια του έργου του Μ. Βασιλείου. Βλ. Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευής ἀνθρώπου, PG 44, 236BC.

[32] Γρηγορίου Παλαμά, PG 150, 1361C: ‘’Μή ἄν ψυχήν μόνην, μήτε σῶμα μόνον λέγεσθαι ἄνθρωπον, ἀλλά τό συναμφότερον, ὅν δή καί κατ’ εἰκόνα πεποιηκέναι Θεός λέγεται’’.

[33] Florovsky George, Δημιουργία καί ἀπολύτρωση, Εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1983, μτφρ. Πάλλης Παναγιώτης, σ. 12.

[34] Πλάτωνος, Ἀλκιβιάδης, 130C: ‘’Ἐπειδή δ’ οὖτε σῶμα οὖτε τό συναμφότερον ἔστιν ἄνθρωπος, λείπεται οἶμαι ἢ μηδὲν αὔτ’ εἶναι, ἢ εἴπερ τί ἐστι, μηδὲν ἄλλο τὸν ἄνθρωπον συμβαίνειν ἢ ψυχήν’’.

[35] Βλ. π. Αλεβιζόπουλου Αντωνίου, Μετενσάρκωση ή Ανάσταση; Ορθόδοξη θεώρηση του κακού, β’ έκδοση, Αθήνα 1995.

[36] Ιωάννου Σιναΐτου, Κλίμαξ, Λόγος ΚΣΤ, Ι.Μ. Παρακλήτου, Ωρωπός Αττικής 2002, σ. 136.

[37] Βλ. Ιωάννου Δαμασκηνού, ό.π. PG 94, 178A.

[38] Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευῆς ἀνθρώπου, PG 44, 236A: ‘’… εἰ τό μέν προϋπάρχοι (ψυχή), τό δέ ἐπιγένοιτο (σώμα), ἀτελής τις ἡ τοῦ δημιουργοῦντος ἀπελεγχθήσεται δύναμις, οὐ τῷ παντί κατά τό ἀθρόον ἐξαρκοῦσα, ἀλλά διαιρουμένη τό ἔργον, καί ἀνά μέρος περί ἐκάτερον τῶν ἡμισευμάτων ἀσχολουμένη.

[39] Πρβλ. Merleau-Ponty Maurice, The Visible and the Invisible, Illinois, Northwestern University Press, Studies in Phenomenology and Existential Philosophy, μτφρ. Lingis Alfonso, 1698, σ. 259.

Εξ’ ανθρωπίνης συγκράσεως. Το συναμφότερον του ανθρώπου και ο απαγορευμένος καρπός της σωματικότητας.

(3^ο μέρος)

Πρεσβυτέρου Ηρακλή Φίλιου

Θεολόγου, Βαλκανιολόγου

Κληρικού της Ιεράς Μητροπόλεως Σταγών & Μετεώρων

Ψυχή και σώμα. Σώμα και ψυχή.

Τί είναι η ψυχή; Τί είναι το σώμα; Η πατερική σκέψη είναι σαφής. Για τον Νύσσης ‘’ψυχή ἐστιν οὐσία γεννητή, οὐσία ζῶσα, νοερά, σώματι ὀργανικῷ καί αἰσθητικῷ, δύναμιν ζωτικήν καί τῶν αἰσθητῶν ἀντιληπτικήν δι᾿ ἑαυτῆς ἐνιοῦσα, ἕως ἄν ἡ δεκτική τούτων συνέστηκε φύσις [40]. Καλεί επίσης την ψυχή ‘’ζωοποιόν αἴτιον’’ [41] γιατί δίνει ζωή στο σώμα, κινεί το σώμα. Έχει στενή σχέση με το σώμα η ψυχή. Ο Νύσσης διδάσκει πως η ψυχή υπάρχει σε όλο το σώμα, αλλά αυτό συνεχίζεται και μετά τον θάνατο [42]. Η ψυχή περιέχει το σώμα και όχι το σώμα την ψυχή [43]. Η ψυχή είναι γεννητή, κτιστή. Δεν λέει ο Νύσσης πως η ψυχή είναι άυλη. Άυλος είναι μόνο ο Θεός [44]. Σχετικά με την διάκριση της ψυχής, ο Νύσσης αρνείται την τριμερή διάκριση στην οποία προβαίνει ο Πλάτωνας (επιθυμητικό, θυμοειδές, λογιστικό) [45].

Κάποιοι Πατέρες θα τολμήσουν να κάνουν λόγο για παχύτητα της ψυχής [46]. Ίσως αυτό σκανδαλίζει. Ο Σωκράτης [47], ως πρόδρομος του Ντεκάρτ, στον όλο άνθρωπο έβλεπε μόνο την ψυχή [48]. Έλεγε, μάλιστα, ότι ο άνθρωπος δεν έχει ψυχή, αλλά είναι ψυχή [49]. Αυτή τη στάση τήρησε με πίστη και εξακολουθεί και σήμερα να βρίσκεται προσηλωμένη σ’ αυτή η δυτική σκέψη, η οποία αντιμετώπισε μονομερώς την ανθρώπινη ύπαρξη, την οποία είδε ως ψυχή. Το σώμα παραμελήθηκε. Για την δυτική σκέψη εκείνο που μετράει είναι ο νους. Ο Ντεκάρτ έχει συμβάλλει πολύ σε αυτό, λέγοντας πως ο ίδιος είναι ένα σκεπτόμενο πράγμα [50] και εξυμνώντας στα κείμενα του τις λειτουργίες της ψυχής. Αυτό που δεν είδε είναι πως ο άνθρωπος είναι μία υπαρκτική οντότητα με ψυχικές και σωματικές λειτουργίες.

Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ανακεφαλαιώνοντας τους Πατέρες των προηγουμένων αιώνων, δίνει τον εξής ορισμό: ‘’Ψυχή τοίνυν ἐστίν, οὐσία ζῶσα, ἁπλῆ καί ἀσώματος, σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς κατ’ οἰκείαν φύσιν ἀόρατος, ἀθάνατος, λογική τε καί νοερά, ἀσχημάτιστος, ὀργανικῷ κεχρημένι σώματι, καί τούτῳ ζωῆς, αὐξήσεως τε, καί αἰσθήσεως, καί γεννήσεως παρεκτική, οὐχ ἕτερον ἔχουσα παρ’ ἐαυτήν τόν νοῦν, ἀλλά μέρος αὐτῆς τό καθαρώτατον· ὥσπερ γάρ ὀφθαλμός ἐν σώματι, οὔτως ἐν ψυχῇ νοῦς· αὐτεξούσιος, θελητική τε, καί ἐνεργητική, τρεπτή, ἤτοι ἐθελότρεπτος, ὅτι καί κτιστή’’ [51].

Όσον αφορά το σώμα, τα πράγματα είναι διαφορετικά [52]. Φέρει πάνω του τα αμαρτήματα των αρχαίων φιλοσόφων [53] που στάθηκαν επικριτικά απέναντι σε αυτό. Για τον Πλάτωνα το σώμα είναι τάφος της ψυχής [54]. Ο Σωκράτης, στο πλατωνικό έργο Φαίδων, λέει στον Σιμμία: ‘’… ἕως ἄν τό σῶμα ἔχωμεν καί συμπεφυρμένη ἦ ἡμῶν ἡ ψυχή μετά τοιούτου κακοῦ’’ [55]. Για το πλατωνικό συμπόσιο ‘’θεός δε ἀνθρώπῳ οὐ μείγυνται’’ [56]. Μάλιστα, ο Νεμέσιος Εμέσης συμφωνεί με τον Πλάτωνα στο ότι ‘’η ψυχή είναι πιο σημαντική από το σώμα. Διότι το σώμα αφού χωριστεί από την ψυχή, μένει ολοκληρωτικά ακίνητο και αδρανές, όπως τα όργανα όταν χωριστούν από τον τεχνίτη’’ [57].

Διαφορετική είναι όμως η θεώρηση του σώματος στην χριστιανική ανθρωπολογία. Εφόσον ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα [58] Του, τότε το σώμα αποτελεί μέρος της εικόνας του Θεού [59]. Ο απόστολος Παύλος γράφοντας προς τους Κορινθίους θα τους πει πως το σώμα είναι ναός του Αγίου Πνεύματος [60]. Το σώμα τιμάται στην ορθόδοξη θεολογία, δεν αντιμετωπίζεται ως υποδιαίστερο της ψυχής. Αυτά, δυστυχώς, συνέβησαν στην Δύση, όπου άνθρωπος θεωρείται η ψυχή του και όχι το σώμα του. Ο Θεός φανερώθηκε φορώντας τη σάρκα για να αγιαστεί η καταραθείσα σάρκα [61]. Είναι άκρως συνταρακτικά όσα περιγράφει για την θεία ενανθρώπιση ο Μ. Αθανάσιος, αναφερόμενος στον τρόπο που ο Θεός χρησιμοποίησε το ανθρώπινο σώμα: ‘’Αὐτός γάρ δυνατός ὢν καί δημιουργός τῶν ὅλων, ἐν τῇ Παρθένῳ κατασκευάζει ἑαυτῷ ναόν τό σῶμα, καί ἰδιοποιεῖται τοῦτο ὥσπερ ὄργανον, ἐν αὐτῷ γνωριζόμενος καί ἐνοικῶν – ἀνθρώπων’’ [62].

Το σώμα, όπως είδαμε, δεν βρίσκεται στον αντίποδα της ψυχής. Για την χριστιανική ανθρωπολογία δεν υφίσταται κανένας διαχωρισμός, κανένας δυαλισμός, κανένας ανταγωνισμός ψυχής και σώματος [63]. Το σώμα δεν είναι κατώτερο ή ανώτερο της ψυχής, ούτε η ψυχή κατώτερη ή ανώτερη του σώματος. Και τα δύο βρίσκονται σε αρμονία. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ενώ εκφέρει περιγραφικό λόγο για την ψυχή, όπως είδαμε παραπάνω, εντούτοις δεν προβαίνει σε κάποια ιδιαίτερη αναφορά για το σώμα [64]. Δεν μπορούμε να δώσουμε έναν ορισμό του σώματος και να μην ιδωθεί το σώμα σε σχέση με την ψυχή [65].

Υποσημειώσεις:

[40] Γρηγορίου Νύσσης, Περί ψυχῆς καί ἀναστάσεως, PG 46, 29B.

[41] Ό.π. PG 46, 17B.

[42] Ό.π. PG 46, 44C. Πρβλ. Ιωάννου Δαμασκηνού, Ἔκδοσις ἀκριβής τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, PG 94, 853A.

[43] Νίκου Αθ. Ματσούκα, Παλαιάς και Καινής Διαθήκης σημεία νοήματα αποτυπώματα, Φιλοσοφική και θεολογική βιβλιοθήκη 49, Εκδοτικός Οίκος Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 575.

[44] Ό.π. 155A: ‘’μόνον γάρ ὄντως ἄϋλον το θεῖον ἐστι καί ἀσώματον’’.

[45] Βλ. A Meredith, The Concept of mind in Greogry of Nyssa and the Neoplatonists, SP 22, Leuven 1989, s. 42.

[46] π. Νικολάου Λουδοβίκου, Ἡ ἰστορία τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ, Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου, Άγιον όρος 2016³, σ. 215: ‘’Πρέπει νά ξέρετε ὅτι ἡ ψυχή δέν εἶναι ἄυλη στους Πατέρες. Λέγεται ἄυλη, ὅπως ἐξηγεῖ ὁ ἄγιος Νικόδημος ὁ Ἀγιορείτης, μόνον σέ σχέση μέ την ὑλική παχύτητα τοῦ σώματος. Εἶναι ὑλική ἡ ψυχή, ἀποτελεῖται, λέει, ἀπό λεπτότατη ὕλη. ‘’Πνεῦμα λεπτόσωμον ἐστιν ἡ ψυχή’’, λέει ὁ Νικόδημος ὁ Ἀγιορείτης… Ἡ ἀπάντηση την ὁποία δίνει ὁ ἄγιος Γρηγόριος ὁ Νύσσης εἶναι πολύ τολμηρή και σημαντική: εἶναι, λέγει, ἔνα ὑλικό ἐκμαγεῖο, μία λεπτότατη ὑλική ὑφή πού ἀπομένει μετά τον θάνατο, γιά νά μπορέσουμε, λέει, κάποτε νά ἔχουμε τήν ὑπό τοῦ Θεοῦ άναδημιουργία τοῦ ἴδιου ἀνθρώπου’’. Να σημειωθεί πως οι Στωικοί θεωρούσαν την ψυχή ως σώμα λεπτότατο, Πρβλ. Ιωάννου Βεργάδου, Ἡ περί τοῦ σύμπαντος καί τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου διδασκαλία Γρηγορίου τοῦ Νύσσης, Θεσσαλονίκη 1876, σ. 49, σημ. 50.

[47] Βλ. GiovanniReale, Σωκράτης. Πρός ἀνακάλυψιν τῆς ἀρχαίας σοφίας, επιμέλεια μεταφράσεως Μαρία Οικονομίδου, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2008, σσ. 179: ‘’Στην πορεία του 20^ου αιώνα απεδείχθη ότι η ταύτιση της ουσίας του ανθρώπου με την ψυχή ως νόηση, ως νοητική δηλαδή και βουλητική ικανότητα – υπό την έννοια που απετέλεσε θεμελιώδη ιδέα στο πλαίσιο της δυτικής διανοήσεως – οφείλεται ακριβώς στον Σωκράτη’’.

[48] Είναι γνωστή η υποτίμηση του σώματος από τον ίδιο, τον Πλάτωνα, τον Πλωτίνο.

[49] Πλάτωνος, Φαῖδρος, 245e.

[50] Ρενέ Ντεκάρτ, Στοχασμοί περί της πρώτης φιλοσοφίας, Εκδόσεις Εκκρεμές, Αθήνα 2003, σ. 122.

[51] Βλ. Ιωάννου Δαμασκηνού, Ἔκδοσις ἀκριβής τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, PG 94, 179B. Ο άγιος Μάξιμος Ομολογητής δίνει ίδιο ορισμό. Πρβλ. Μαξίμου Ομολογητού, Περί ψυχῆς, PG 91, 316A, 355A.

[52] Παρακάτω θα δούμε τη σημασία του σώματος στην ορθόδοξη θεολογία.

[53] Φαίδων 80a: ‘’Ὅρα δή καί τῆδε ὅτι ἐπειδάν ἐν τῷ αὐτῷ ὦσι ψυχή καί σῶμα, τῷ μέν δουλεύειν καί ἄρχεσθαι ἡ φύσις προστάττει, τῇ δέ ἄρχειν καί δεσπόζειν’’.

[54] Πλάτωνος, Κρατύλος 400c.

[55] Πλάτωνος, Φαίδων 66b.

[56] Πλάτωνος, Συμπόσιον, Εκδότης Οδυσσέας Χατζόπουλος, Αθήνα 1992, 203a.

[57] Νεμεσίου Εμέσης, Περί φύσεως ανθρώπου 2, μετάφραση Γιάννη Πλεξίδα, Εκδόσεις Ζήτρος 2006, σ. 51.

[58] Γέν. 1,26.

[59] John P. Cavarnos, The relation of body and Soul in the thought of Gregory of Nyssa, στο ‘’Greogory von Nyssa und die Philosophie’’, Leiden 1976, σ. 62.

[60] Α΄ Κορ. 6,19.

[61] Μ. Βασιλείου, Ὁμιλία εἰς τήν Ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ Γέννησιν, 3, PG 31, 1461CD -1464Α : ‘’Τί σοι ποιήσομεν, ἄνθρωπε; Μένοντα ἐν τῷ ὕψει τόν Θεόν οὐκ ἐπεζήτησας, συγκαταβαίνοντά σοι καί διά σαρκός ὁμιλοῦντα οὐχ ὑποδέχῃ· ἀλλά πῶς οἰκειωθῇς τῷ Θεῷ ἐπιζητεῖς τήν αἰτίαν. Μάνθανε, ὅτι διά τοῦτο Θεός ἐν σαρκί, ἐπειδή ἔδει τήν καταραθεῖσαν σάρκα ταύτην ἁγιασθῆναι…’’.

[62] Μ. Ἀθανασίου, Λόγος περί τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Λόγου καί τῆς διά σώματος Ἐπιφανείας Αὐτοῦ, 8, PG 25, 109CD.

[63] Είναι αλήθεια πως ο πλατωνισμός στέκεται επικριτικά απέναντι στο σώμα, όπως φυσικά και ο μανιχαϊσμός και γνωστικισμός. Βλ. σχετικά Ιωάννου Δαμασκηνού, Κατά Μανιχαίων διάλογος, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007.

[64] Βλ. Ιωάννου Δαμασκηνού, ό.π. PG 179B.

[65] Βλ. Ολυμπία Παπαδοπούλου – Τσανάνα, Η ανθρωπολογία του Μεγάλου Βασιλείου, Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 34.

Εξ’ ανθρωπίνης συγκράσεως. Το συναμφότερον του ανθρώπου και ο απαγορευμένος καρπός της σωματικότητας.
(4ο μέρος)

Πρεσβυτέρου Ηρακλή Φίλιου
Θεολόγου, Βαλκανιολόγου
Κληρικού της Ιεράς Μητροπόλεως Σταγών & Μετεώρων

Κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση.
Είναι γνωστό πως ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση Θεού [66]. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός θα σημειώσει πως ‘’τό κατ’ εἰκόνα τό νοερόν δηλοῖ καί τό αὐτεξούσιον’’ [67]. Αυτός είναι και ο λόγος που ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας ταυτίζει το αυτεξούσιο [68] του ανθρώπου με τον ίδιο τον άνθρωπο [69]. Για τον άγιο Μάξιμο Ομολογητή το αυτεξούσιο αποτελεί χαρακτηριστικό της θείας φύσης [70]. Ωστόσο, για την κατ’ εικόνα [71] και καθ’ ομοίωση δημιουργία έχουν καθιερωθεί τρεις θέσεις [72]. Ειδικά για το κατ’ εἰκόνα άλλοι Πατέρες υποστηρίζουν πως αυτό αφορά το αυτεξούσιο, άλλοι τον όλο άνθρωπο και άλλοι το σώμα [73]. Βέβαια, το κατ’ εικόνα εντοπιζόταν ακόμη και στην ψυχή [74].
Το αυτεξούσιο του ανθρώπου, η ελευθερία του, αποτελούν θεμελιώδη γνωρίσματα του, τα οποία έχει λάβει επειδή ακριβώς είναι εικόνα Θεού [75]. Αυτό μας δείχνει τη σχέση που έχει ο άνθρωπος με τον Θεό, τον μόνο οντολογικά ελεύθερο. Μάλιστα, ο Μάξιμος Ομολογητής τονίζει πως ο άνθρωπος έχει το είναι του δεδανεισμένο από τον Θεό [76]. Ταυτίζεται με το ‘’είναι’’ του ανθρώπου, όπως θα σημειώσει ο Μητροπολίτης Γέρων Περγάμου κ. Ιωάννης Ζηζιούλας [77]. Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος επειδή είναι εικόνα Θεού [78]. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να του το αφαιρέσει. Για τον Μάξιμο Ομολογητή το αυτεξούσιο αποτελεί τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης. Φτάνει δε στο σημείο ο ιερός Πατήρ να τονίσει πως αν αφαιρεθεί από τον άνθρωπο το αυτεξούσιο, τότε εκείνος παύει να είναι εικόνα Θεού [79]. Το αυτεξούσιο κάνει τον άνθρωπο μοναδικό και ανεπανάληπτο. Για το θέμα αναφέρει ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομος: ‘’Ὁ ἄνθρωπος γιά τήν Ἐκκλησία εἶναι ἐλεύθερος μόνον ὅταν θεωρεῖται ὡς ἀναντικατάστατος, μοναδικός, καί ἀποκλειστικός. Ὅταν ὁ ἄνθρωπος χάσει ὅλα αὐτά τότε δέν εἶναι ἐλεύθερος. Ἔχει ἀπωλέσει τήν ὑπαρκτική ταυτότητα του καί ὁδηγεῖται στήν ἀπώλεια καί στόν ἀφανισμό, γιατί δέν μπορεῖ νά εἶναι μόνο μία βιολογική κατηγορία, την ὁποία προσδιορίζει ἕνας ἀριθμός, ἕνα πρᾶγμα ἤ ἕνα τεχνολογικό ἀντίγραφο τῶν Radio Frequency Identification (RFID) [80].
Προκύπτει, όμως, ένα θεμελιώδες ερώτημα. Έχει όρια αυτή η ελευθερία; Εκτός από ευλογία μήπως είναι και κατάρα; Ο Jean -Paul Sartre θα πει πως ο άνθρωπος είναι ‘’καταδικασμένος, γιατί είναι δημιούργημα, αλλά, ταυτοχρόνως και ελεύθερος, αφού φέρει την ευθύνη των πεπραγμένων του, παρότι δεν είναι υπαίτιος της ύπαρξής του’’ [81]. Το θέμα αυτό βέβαια δεν εξαντλείται εδώ. Και για την μετανεωτερική εποχή είναι ζήτημα που ταλαιπωρεί τον άνθρωπο, ο οποίος βιώνει πιο συχνά και πιο έντοντα τα αποτελέσματα της χρήσης μιας ελευθερίας που κατευθύνεται προς το κακό. Υπάρχει όμως κάτι που κρατάει τον άνθρωπο σε ένα επίπεδο ηθικής, ανθρωπισμού; Ο άγιος Γρηγόριος Θεολόγος θα μας πει πως υπάρχει και αυτό είναι ο νόμος του Θεού [82]. Στα κείμενα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου που πραγματοποιήθηκε το 2016 στην Κρήτη [83], επισημαίνεται ο κίνδυνος που προκύπτει από την κακή χρήση της ελευθερίας [84].
Ας έρθουμε τώρα στον όρο εικόνα. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός μας δίνει τον εξής ορισμό: ‘’Εἰκών μέν οὖν ἐστιν ὁμοίωμα καί παράδειγμα καί ἐκτύπωμα τινος ἐν ἑαυτῷ δεικνύον τό εἰκονιζόμενον, πάντως δε οὐ κατά πάντα ἔοικεν ἡ εἰκών τῷ πρωτοτύπῳ τουτέστι τῷ εἰκονιζομένῳ – ἄλλο γάρ ἐστιν ἡ εἰκών καί ἄλλο το εἰκονιζόμενον – καί πάντως ὁρᾶται ἐν αὐτοῖς διαφορά, ἐπεί οὐ ἄλλο τοῦτο καί ἄλλο ἐκεῖνο’’ [85]. Αριθμώντας ο Δαμασκηνός έξι είδη εικόνων και αναφερόμενος στο τρίτο είδος, τον άνθρωπο, που δημιουργήθηκε από τον Θεό για να μιμηθεί τον ίδιο τον Θεό, διερωτάται: ‘’Πῶς γάρ ὁ κτιστός τῆς αὐτῆς φύσεως ἔσται τῷ ἀκτίστῳ, ἀλλά κατά μίμησιν; Ὥσπερ γάρ νοῦς (ὁ Πατήρ) καί Λόγος (ὁ Ὑιός) καί Πνεῦμα τό Ἅγιον εἰς Θεός, οὕτω καί νοῦς καί λόγος καί πνεῦμα εἷς ἄνθρωπος, καί κατά τό αὐτεξούσιον καί τό ἀρχικόν’’ [86].
Από την άλλη, το καθ’ ομοίωσιν αποτελεί κάλεσμα προς τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος ελεύθερα επιλέγει αν θα στραφεί σε κοινωνία με τον Θεό ή σε ακοινωνησία. Δεν εξαναγκάζεται ποτέ και από κανέναν. Ενώ, το κατ’ εικόνα βρίσκεται σε κάθε άνθρωπο, το καθ’ ομοίωσιν αποτελεί θέμα επιλογής του καθενός. Προϋπόθεση για το καθ’ ομοίωσιν είναι το κατ’ εικόνα, το αυτεξούσιο. Ο Νύσσης χρησιμοποιεί τον όρο ‘’κάτοπτρον’’ αναφερόμενος στο καθ’ ομοίωσιν. Ο όρος αυτός έχει πλατωνική προέλευση [87]. Σύμφωνα με την Catharine Roth o Νύσσης χρησιμοποιεί τον όρο για να εκφράσει την ομοίωση του ανθρώπου με τον Θεό, κυρίως την ικανότητα που έχει η ψυχή μέσα από την επίτευξη του καθ’ ομοίωση, να αντικρίσει την ομορφιά της στον Θεό σαν σε έναν καθρέπτη [88]. Συγκεκριμένα, γράφει ο Νύσσης: ‘’Ὥσπερ δέ ἔφαμεν τῇ ὁμοιώσει τοῦ πρωτοτύπου κάλλους κατακοσμεῖσθαι τόν νοῦν, οἷόν τι κάτοπτρον τῷ χαρακτῆρι τοῦ ἐμφαινομένου μορφούμενον· κατά τήν αὐτήν ἀναλογίαν, καί τήν οἰκονομουμένην ὑπ’ αὐτοῦ φύσιν ἔχεσθαι τοῦ νοῦ λογιζόμεθα, καί τῷ παρακειμένῳ κάλλει καί αὐτήν κοσμεῖσθαι οἷόν τι κατόπτρου κάτοπτρον γινομένην· κρατεῖσθαι δέ ὑπό ταύτης καί συνέχεσθαι τό ὑλικόν τῆς ὑποστάσεως, περί ἢν θεωρεῖται ἡ φύσις’’ [89]. Για την πορεία του ανθρώπου προς το καθ’ ομοίωσιν, προς τη θέωση, διαδραμάτισε ρόλο η πρόσληψη όλης της ανθρώπινης φύσης από τον Θεό, όπως σημειώνει ο Χρυσόστομος Σταμούλης [90].

Υποσημειώσεις:
[66] Γέν. 1,26.

[67] Ιωάννου Δαμασκηνού, P.G 94, 320B.

[68] Για την έννοια του αυτεξούσιου βλ. Μπενάκης Γ. Λίνος, Βυζαντινή φιλοσοφία: κατάφαση της ελευθερίας του ανθρώπου και αναγωγή της αναγκαιότητας στη βούληση και δύναμη του Θεού, Διεθνές Κέντρο Ανθρωπιστικών Ερευνών, ΄΄Μελέτες και Έρευνες’’, τεύχος 36, Αθήνα 1984, σσ. 163-175.

[69] Νικολάου Καβάσιλα, Περί τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς, Λόγος Ε΄, PG 150, 638C: ‘’Ταὐτόν γάρ ἐστιν εἰπεῖν ἀπολέσαι το αὐτεξούσιον καί ἀπολέσαι τόν ἄνθρωπον’’. Πρβλ. Μαξίμου Ομολογητού, Σχόλια εἰς τά τοῦ ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, PG4, 308A.

[70] Μαξίμου Ομολογητού, Disputatio cum Pyrrho, PG 91, 301C.

[71] Μ. Αθανάσιος στο Περί ἐνανθρωπήσεως τοῦ Λόγου, αναφερόμενος στον άνθρωπο ως εικόνα του Θεού και θέλοντας να δείξει την σχέση εικόνας – πρωτότυπου με αφορμή την πτώση του ανθρώπου και την αμαρτία, σημειώνει: ‘’ Ὑποθέσατε ὄτι μία μορφή, πού ἐπροσωπογραφήθη ἐπί σανίδος, ἐξηφανίσθη, διότι ἐπεκάθισαν εἰς τήν ἐπιφάνείαν της ἀκαθαρσίαι· εἰς τήν περίπτωσιν αὐτήν πρέπει να ἔλθῃ πάλιν ἐκεῖνος τοῦ ὁποίου εἶνε ἡ μορφή, διά νά καταστῇ δυνατόν νά ἀνακαινισθῇ ἡ προσωπογραφία ἐπί τοῦ αὐτοῦ φόντου· (διότι δεν πετάζεται το φόντο ἐπί τοῦ ὁποίου ἐζωγραφήθη, ἀκριβῶς ἐπειδή εἶνε προσωπογραφία ἐκείνου, ἀλλά ξαναζωγραφεῖται ἐπ αὐτοῦ. Βλ. Μ. Αθανασίου, Απολογητικά, Περί ἐνανθρωπήσεως τοῦ Λόγου, ΕΠΕ 1, 261.

[72] Βλ. Νίκου Α. Ματσούκα, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, σσ. 195 – 196.

[73] Πρβλ. Χρυσοστόμου Α. Σταμούλη, Κάλλος το Ἄγιον, Εκδόσεις Ακρίτας, Αθήνα 20052, σ. 174. Ενδιαφέρον έχει η περίπτωση της απόρριψης του κατ’ εικόνα από το σώμα, κάτι στο οποίο προβαίνει ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, αφού οι ανθρωπομορφίτες εντόπιζαν το κατ’ εικόνα στο σώμα. Βλ. σχετικά Κυρίλλου Αλεξανδρείας, Κατά Ἀνθρωπομορφιτών, PG 76, 1063C – 1072A.

[74] π. Νικολάου Λουδοβίκου, Ἡ Ἱστορία τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ, Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου, Άγιον Όρος 2016, σ. 208.

[75] Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευῆς ἀνθρώπου, PG 44, 184B: ‘’…κατ’ εἰκόνα θεοῦ γεγενῆσθαι τον ἄνθρωπον … ἕν δέ τῶν πάντων καί τό ἐλεύθερον ἀνάγκης εἶναι, καί μή ὑπεζεῦχθαί τινι φυσικῇ δυναστείᾳ. Ἀλλ΄ αὐτεξούσιον πρός τό δοκοῦν ἔχειν τήν γνώμην’’.

[76] Μαξίμου Ομολογητού, Ἑρμηνεία εἰς τό Πάτερ ἡμῶν, PG 90, 893C.

[77] Ι. Ζηζιούλα, νυν μητροπολίτη Περγάμου, Από το προσωπείον εις το πρόσωπον. Η συμβολή της πατερικής θεολογίας εις την έννοιαν του προσώπου, ανάτυπον εκ του τόμου Χαριστήρια εις τιμήν του Μητροπολίτου γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος. Εκδ. Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών . Θεσσαλονίκη 1977 σ. 315.

[78] Χρήστου Γιανναρά, Αλφαβητάρι της πίστης, Εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 2006, σ.93.

[79] Μαξίμου Ομολογητού, Σχόλια εἰς τὰ Ἁγίου Διονυσίου Ἀεροπαγίτου, P.G. 4, 308 A: ‘’ἄνελε γάρ ἡμῶν τό αὐτεξούσιον καί οὔτε εἰκών Θεοῦ ἐσόμεθα’’.

[80] Χρυσοστόμου Σαββάτου, Μητροπολίτη Μεσσηνίας, Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ἐκκλησία καί Κοινωνία. Ὁ διάλογος θά ἑνώσει τόν κόσμο καί τήν κοινωνία, Ἔκδοση Ἱερᾶς Μητρόπολης Μεσσηνίας, Καλαμάτα 2017, σ. 283.

[81] Jean-Paul Sartre, Der Existentialismus ist ein Humanismus, εν: Der Existentialismus ist ein Humanismus und andere philosophische Essays, 1943 – 1948, Hamburg 1970, σελ. 155.

[82] Γρηγορίου Θεολόγου, Λόγος ΙΔ’, Περί φιλοπτωχίας, PG 35, 892A: ‘’Ὁ πλάσας ἀπ’ ἀρχῆς τον ἄνθρωπον ἐλεύθερον ἀφῆκε καί αὐτεξούσιον, νόμῳ τῷ τῆς ἐντολῆς μόνον κρατούμενον’’.

[83] Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Κρήτης (2016) αποτέλεσε ίσως το σπουδαιότερο εκκλησιαστικό γεγονός των τελευταίων ετών, αφού επιδίωξε τη συγκέντρωση του ορθόδοξου χριστιανικού κόσμου, διά της εκπροσωπήσεως των Ορθοδόξων Εκκλησιών, σε μία σύναξη υπό την προεδρία της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίου, με σκοπό την ανάδειξη των σύγχρονων προβλημάτων που απασχολούν τις χριστιανικές κοινότητες, αλλά και την κατάθεση θετικών προτάσεων για ζητήματα εκκλησιαστικής φύσης. Βλ. περισσότερα Χρυσοστόμου Σαββάτου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἔκφρασις τῆς συνοδικῆς αὐτοσυνειδησίας τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, Αθήνα 2017.

[84] Ό.π. Ἡ ἀποστολή τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας εἰς τόν σύγχρονον κόσμον, Περί ἐλευθερίας καί εὐθύνης, §1, σσ. 211-212: ‘’Ἡ ἐλευθερία καθιστᾷ μέν τόν ἄνθρωπον ἱκανόν νά προοδεύῃ πρός τήν πνευματικήν τελειότητα, ἀλλά, συγχρόνως, ἐμπερικλείει τόν κίνδυνον τῆς παρακοῆς, τῆς ἀπό τοῦ Θεοῦ αὐτονομήσεως καί, δι’ αὐτῆς, τῆς πτώσεως, ἐξ οὗ καί αἱ τραγικαί συνέπειαι τοῦ κακοῦ ἐν τῷ κόσμῳ.

[85] Ιωάννου Δαμασκηνού, Πρός τούς διαβάλλοντας τάς ἁγίας εἰκόνας Λόγος Γ΄, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, σσ. 330, 332.

[86] Ό.π. σ. 337.

[87] Πλάτωνος, Πολιτεία, 596e: ‘’Οὐ χαλεπός, ἦν δ᾽ ἐγώ, ἀλλά πολλαχῇ καί ταχύ δημιουργούμενος, τάχιστα δέ που, εἰ ᾽θέλεις λαβών κάτοπτρον περιφέρειν πανταχῇ· ταχύ μέν ἥλιον ποιήσεις καί τά ἐν τῷ οὐρανῷ, ταχύ δέ γῆν, ταχύ δέ σαυτόν τε καί τἆλλα ζῷα καί σκεύη καί φυτά καί πάντα ὅσα νυνδή ἐλέγετο’’.

[88] Βλ. C.P. Roth, Platonic and Pauline Elements in the Ascent of the Soul in Gregory of Nyssa’s Dialogue on the Soul and Ressurection, Vigiliae Christianae 46 (1992), 20 – 30, E. J. Brill, Leiden, σ. 25.

[89] Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευῆς ἀνθρώπου, PG 44, 161C.

[90] Χρυσοστόμου Α. Σταμούλη, Κάλλος το Ἄγιον, Εκδόσεις Ακρίτας, Αθήνα 20052, σ. 176.

 

Εξ’ ανθρωπίνης συγκράσεως. Το συναμφότερον του ανθρώπου και ο απαγορευμένος καρπός της σωματικότητας.

(5^ο μέρος)

Πρεσβυτέρου Ηρακλή Φίλιου

Θεολόγου, Βαλκανιολόγου

Κληρικού της Ιεράς Μητροπόλεως Σταγών & Μετεώρων

Ο απαγορευμένος καρπός της σωματικότητας.

Όπως ήδη σημειώθηκε ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ‘’ἀπό τῆς γῆς, καί ἐνεφύσησεν εἰς τό πρόσωπον αὐτοῦ πνοήν ζωῆς, καί ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχήν ζῶσαν’’ [91]. Εντούτοις, στο διάβα της ιστορίας η σωματικότητα αυτή σκανδάλισε και εξακολουθεί να σκανδαλίζει.

Είναι γνωστό πως το σώμα παρουσιαζόταν υποδιαίστερο της ψυχής και ως κάτι κακό, εφόσον εκπροσωπούσε την ύλη [92]. Γι’ αυτό και ο Κέλσος κατηγορούσε τους χριστιανούς ως ‘’φιλοσώματον γένος’’ [93]. Η αρχαιοελληνική φιλοσοφία στάθηκε με μία αρνητικότητα προς το σώμα, εξαίροντας πάντοτε την ψυχή. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, χαρακτήριζε το σώμα ως τάφο της ψυχής [94], ως φυλακή [95]. Ο Πλωτίνος [96], εκπρόσωπος του νεοπλατωνισμού, στις Εννεάδες [97] μας λέει πως η ψυχή μετέχει περισσότερο στην ομοίωση κατά θεό, απ’ ότι το σώμα [98]. Επίσης, στο ίδιο του έργο, γράφει για τη σχέση ψυχής και σώματος, στοχοποιώντας πάλι το σώμα: ‘’Ἄς δεχτοῦμε λοιπόν ὅτι πρόκειται γιά μίξη. Ἀλλ’ ἄν ἔχουμε μίξη, τό κατώτερο – τό σῶμα – θά γίνεται καλύτερο, ἐνῶ τό ἄλλο – ἡ ψυχή – χειρότερο. Το σῶμα θά γίνεται καλύτερο μετέχοντας στη ζωή καί ἡ ψυχή χειρότερη μετέχοντας στόν θάνατο καί τήν ἀλογία’’ [99]. Από την άλλη, ο Δαμασκηνός χρησιμοποιεί ένα πολύ ωραίο παράδειγμα για να δείξει πως η κακία δεν αποτελεί μέρος του σώματος αλλά προέρχεται από την ψυχή, απαντώντας με τον τρόπο αυτό στους κατηγόρους του. Γράφει, λοιπόν: ‘’Τό σῶμα νεκρόν κείμενον οὐχ ἁμαρτάνει. Οὐκοῦν οὐκ ἐκ τοῦ σώματος ἡ κακία, ἀλλ’ ἐκ τῆς ψυχῆς [100]. Όπως και τα πάθη δεν προέρχονται από το σώμα [101].

Το σώμα ως ύλη θεωρήθηκε κάτι το κακό, ως αμαρτία. Περιφρονήθηκε και ενοχοποιήθηκε. Η ύλη θεωρήθηκε ως φθορά και θάνατος [102]. Η ύλη δεν μπορεί να είναι κάτι το κακό, εφόσον αποτελεί μέρος της δημιουργίας του Θεού. Οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν απορρίπτουν την ύλη [103]. Απεναντίας, η ύλη αγιάζεται σε μία χαρισματική προοπτική μέσα στη ζωή της Εκκλησίας, όπως και ο όλος άνθρωπος. Βλέπουμε πως το νερό στην ακολουθία του Αγιασμού αγιάζεται [104]. Τα λείψανα των αγίων ευωδιάζουν. Τα σκηνώματα των αγίων παραμένουν άφθαρτα. Ο άρτος και ο οίνος που προσφέρουμε στη Θεία Λειτουργία μεταβάλλονται διά της ενεργείας του Αγίου Πνεύματος σε Σώμα και Αίμα Χριστού [105]. Το ανθρώπινο σώμα δεν απέχει από αυτή την προοπτική του αγιασμού. Συμμετέχει σε κάθε Μυστήριο της Εκκλησίας. Στην Θεία Λειτουργία [106], αλλά και στις υπόλοιπες ιερές ακολουθίες και μυστήρια [107], οι δεήσεις δεν αφορούν μόνο την ψυχή (κάτι τέτοιο θα αποτελούσε ανθρωπολογική αίρεση), αλλά την όλη ύπαρξη, τον όλο άνθρωπο. Ως εκ τούτων, δεν παραβλέπεται η ανθρώπινη σωματικότητα από την μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, δηλαδή από την φανέρωση των άκτιστων ενεργειών του Θεού. Ο απόστολος Παύλος, φτάνει στο σημείο να πει πως το σώμα είναι ναός του Αγίου Πνεύματος [108], μία άκρως αντιπλατωνική θέση που ξέφευγε από την τραγικότητα της αφαίμαξης της ανθρώπινης σωματικότητας, όπως αυτή συναντήθηκε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ακόμη κι ο Νίτσε θα ταχθεί εναντίον εκείνων που υποτιμούν το σώμα, λέγοντας τους πως μέσα από την υποτίμηση αυτή αποστρέφονται τη ζωή [109].

Ακόμη κι όταν ο Νύσσης φαίνεται να υποτιμά το σώμα [110], μέσα από τον διαχωρισμό ψυχής – σώματος, θέλει να δείξει την αξία της ασώματης ζωής, στην οποία το σαρκικό φρόνημα απουσιάζει. Ανάλογα, κάτι τέτοιο, θα πει και ο απόστολος Παύλος, ο οποίος χρησιμοποιεί το αντιθετικό σχήμα σώμα – σαρξ. Είναι άλλο το σώμα και άλλο η σάρκα, το σαρκικό φρόνημα, για τον Παύλο [111].

Η σωματικότητα αποτελεί βασικό σημείο συνάντησης του ανθρώπου με τον Θεό. Ο Θεός αποκαλύφθηκε σωματικώς. Σαρκώθηκε. Η ενσάρκωση έδωσε στην ύλη νέα αξία [112]. Κάτι τέτοιο αποτελεί την υψηλότερη κένωση του Θεού [113]. Είναι απείρου κάλλους ο λόγος του αγίου Γρηγορίου Θεολόγου για την σάρκωση του Θεού: ‘’Ὁ ἄσαρκος σαρκοῦται. Ὁ Λόγος παχύνεται. Ὁ ἀόρατος ὁρᾶται. Ὁ ἀναφής ψηλαφᾶται. Ὁ ἄχρονος ἄρχεται…’’ [114]. Έχουμε να κάνουμε με έναν Θεό που αποκαλύπτεται και μάλιστα ἐν σαρκί [115]. Ο Θεός καταφάσκει στο ανθρώπινο σώμα. Η Δ’ Οικουμενική Σύνοδος (451), εκτός από τη θεολογική της σημασία μέσα από τη διατύπωση του δόγματος περί του προσώπου του Θεανθρώπου ως τέλειου Θεού και τέλειου ανθρώπου (τελικός Όρος της Συνόδου), είχε ύψιστη ανθρωπολογική σημασία· ο Χριστός καταφάσκει στην ύλη, στην σωματικότητα, στην ανθρωπινότητα. Εκείνο που σαφώς συνηγορεί υπέρ της ιερότητας του σώματος στην ορθόδοξη θεολογία και θεώρηση δεν είναι ένας τυχαίος και αόριστος ανθρωπισμός [116] αλλά το ίδιο το αναστημένο σώμα του Χριστού. Ο Χριστός δεν αναστήθηκε θεωρητικά, φαινομενικά, αναστήθηκε ἐν σώματι. Ανάμεσα στο ανθρώπινο σώμα και στο σώμα του Χριστού υπάρχει ισχυρός σύνδεσμος [117]. Ο τρόπος με τον οποίο έχουμε γνώση του αναστημένου Χριστού είναι η σωματικότητα του [118].

Υπό αυτή την πραγματικότητα ο χριστιανός δεν φοβάται το σώμα του, δεν τον κυριαρχεί καμία σωματοφοβία [119]. Εξάλλου, πολύ σωστά θα πει ο Merleau – Ponty με φαινομενολογικό τρόπο πως ο άνθρωπος δεν έχει απλά σώμα αλλά είναι σώμα [120].

Εκείνο που χρειάζεται να αντιμετωπίσει ο χριστιανός είναι τα πάθη, τα οποία πρέπει να μεταμορφώσει. Το σώμα του είναι η μαρτυρία της ύπαρξης του ως πραγματικότητα και ως αυθεντικότητα. Πέρα από το δικό του σώμα, ο χριστιανός δεν φοβάται το σώμα του άλλου, τον οποίο γνωρίζει μέσα από την σωματικότητα. Γνωρίζει τον άλλο μέσα από την σωματική του παρουσία [121]. Αυτή είναι η πρώτη γνώση που έχει κανείς για τον άλλον. Γνώση του εαυτού, λοιπόν, και του άλλου έχουμε μέσα από την κατάσταση της σωματικότητας, ως προσωπικής συνάντησης και αλληλοπεριχώρησης.

Υποσημειώσεις:

[91] Γέν. 2,7.

[92] Ο μανιχαϊσμός κι εν γένει ο γνωστικισμός στέκονται επικριτικά απέναντι στο σώμα. Βλ. σχετικά Ιωάννου Δαμασκηνού, Κατά Μανιχαίων διάλογος, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, §27 – §28, σσ. 79-83.

[93] Κέλσος, Αληθής Λόγος, Θύραθεν ΕΠΙΛΟΓΗ, Θεσσαλονίκη, σ. 136.

[94] Πλάτωνος, Κρατύλος, 400C: ‘’Καί γάρ σῆμά τινές φασίν αὐτό εἶναι τῆς ψυχῆς’’.

[95] Πλάτωνος, Φαίδων, 62b.

[96] Ο Πλωτίνος ντρεπόταν για το σώμα του. Βλ. Πορφύριος, Περί τοῦ Πλωτίνου βίου, Plotini Opera, vol. 1, Leiden, Brill, 1951, 1.1-2: ‘’Πλωτίνος ὁ καθ’ ἡμᾶς γεγονώς φιλόσοφος ἑῴκει μέν αἰσχυνομένῳ ὅτι ἐν σώματι εἴη’’.

[97] Ο μαθητής του Πλωτίνου, ο Πορφύριος, επιμελήθηκε και εξέδωσε τις Εννεάδες.

[98] Πλωτίνου, Εννεάς Πρώτη, Περί ἀρετῶν, Κέντρον ερεύνης της ελληνικής και λατινικής γραμματείας, Ἀθῆναι 2006, σ. 45.

[99] Ό.π. σ. 25.

[100] Βλ. Ιωάννου Δαμασκηνού, Κατά Μανιχαίων διάλογος, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, §29, σ. 84.

[101] Γρηγορίου Νύσσης, Εἰς τούς κοιμηθέντας, PG 46, 529A: ‘’…οὐκοῦν οὐ τό σῶμα τούς τῶν κακῶν ἀφορμάς ἀλλ’ ἡ προαίρεσις ἐμποιεῖ τόν σκοπόν τῆς χρείας εἰς τήν τῶν ἀτόπων ἐπιθυμίαν ἐκτρέπουσα’’.

[102] Ό.π. σ. 77.

[103] Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός είναι σαφής στο διάλογο του με τον μανιχαίο: ‘’Μή κάκιζε την ὕλην· οὐ γάρ ἄτιμος. Οὐδέν γάρ ἄτιμον, ὅ παρά θεοῦ γεγένηται· τῶν Μανιχαίων τοῦτο τό φρόνημα’’. Βλ. Ιωάννου Δαμασκηνού, Πρός τούς διαβάλλοντας τάς ἁγίας εἰκόνας Λόγος Α΄, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2007, σσ. 190, 192.

[104] ‘’Ὑπέρ τοῦ ἁγιασθῆναι τό ὕδωρ τοῦτο, τῇ δυνάμει καί ἐνεργείᾳ καί ἐπιφοιτήσει τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν’’, Ακολουθία Μικρού Αγιασμού.

[105] Καί ποίησον τόν μέν ἄρτον τοῦτον τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου. Ἀμήν· τό δέ ἐν τῷ ποτηρίῳ τούτῳ τίμιον αἷμα τοῦ Χριστοῦ σου. Ἀμήν· μεταβαλών τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ. Ἀμήν, ἀμήν, ἀμήν. Ευχή Αναφοράς στη Θεία Λειτουργία.

[106] ‘’..ἁγίασον ἡμῶν τάς ψυχάς καί τά σώματα’’ (Ευχή Τρισαγίου ύμνου), ‘’ Σύ γάρ εἶ ὁ φωτισμός τῶν ψυχῶν καί τῶν σωμάτων ἡμῶν (Ευχή πριν από την ανάγνωση του ευαγγελίου), ‘’καθαρίσῃς ἡμῶν τάς ψυχάς καί τά σώματα ἀπό παντός μολυσμοῦ σαρκός καί πνεύματος’’ (Ευχή Β’ των πιστών), ‘’Ἄγγελον εἰρήνης, πιστόν ὁδηγόν, φύλακα τῶν ψυχῶν καί τῶν σωμάτων ἡμῶν, παρά τοῦ Κυρίου αἰτησώμεθα’’ (Πληρωτικά).

[107] ‘’Ῥῦσαι πάσης ἀπειλῆς ἐπερχομένης τούς σούς δούλους, Πανάχραντε Δέσποινα, καί πάσης βλάβης ψυχῆς τε καί σώματος’’ (Κανών Μικρού Αγιασμού), ‘’Ὑπέρ τοῦ γενέσθαι τό ὕδωρ τοῦτο ἰαματικόν ψυχῶν καί σωμάτων, καί πάσης ἀντικειμένης δυνάμεως ἀποτρεπτικόν, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν’’ (Ειρηνικά Ακολουθίας Μικρού Αγιασμού), ‘’Ναί, Δέσποτα, δεόμεθα· ἐπίσκεψαι ἡμῶν, Ἀγαθέ, τήν ἀσθένειαν καί ἴασαι ἡμῶν τάς νόσους ψυχῆς τε καί σώματος, τῷ ἐλέει σου’’ (Ευχή Μικρού Αγιασμού), ‘’Ἐλαίῳ τῆς εὐσπλαγχνίας Δέσποτα, ὁ ἱλαρύνων ἀεί, ψυχάς ὁμοῦ καί
σώματα βροτῶν, καί φρουρῶν ἐν Ἐλαίῳ πιστούς’’ (Κανών Ευχελαίου), ‘’Σύ ἐν ἐλέει καί οἰκτιρμοῖς Σου, Σῶτερ μόνος Θεός, πάντων ἰατρεύων πάθη τε τῶν ψυχῶν, και σωμάτων τά συντρίμματα, Αὐτός θεράπευσον, καί τούς ἐν νόσοις πάσχοντας Εὔσπλαγχνε’’ (Κοντάκιο Ευχελαίου), ‘’Πάτερ Ἅγιε, ἰατρέ τῶν ψυχῶν καί τῶν σωμάτων, ὁ πέμψας τόν μονογενῆ σου Υἱόν, τόν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, πᾶσαν νόσον ἰώμενον καί ἐκ θανάτου λυτρούμενον, ἴασαι καί τόν δοῦλον σου (τόνδε), ἐκ τῆς περιεχούσης αὐτόν σωματικῆς ἀσθενείας, καί ζωοποίησον αὐτόν, διά τῆς χάριτος τοῦ Χριστοῦ σου’’ (Ευχή Ευχελαίου).

[108] Α’ Κορ. 6,19.

[109] Friedrich Nietsche, Τάδε έφη Ζαρατούστρα, Εκδόσεις Παρ. Καλφάκη, Αθήναι 1958, σσ. 30-31.

[110] Γρηγορίου Νύσσης, Εἰς τους κοιμηθέντας, PG 46, 517C.

[111] Γαλ. 5,17: ‘’Ἡ γάρ σάρξ ἐπιθυμεῖ κατά τοῦ πνεύματος, τό δέ πνεῦμα κατά τῆς σαρκός· ταῦτα γάρ ἀλλήλοις ἀντίκειται, ἵνα μή ἅ θέλῃτε ταῦτα ποιῆτε.

[112] Τάνιας Βελμάνς, Η συναρπαστική ιστορία των εικόνων, Εκδόσεις Ωκεανίδα, Αθήνα 2006, σ. 96

[113] ‘’Καί ἡ σάρκωση δέν εἶναι τίποτα περισσότερο, ἀλλά καί τίποτα λιγότερο, παρά ἡ μεγέθυνση τούτου τοῦ ἀρχικοῦ ἔρωτα, ἡ ἔκρηξη τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ, πού δίνεται ὁλοκληρωτικά γιά νά προσλάβει ὁλοκληρωτικά τόν ἀγαθό καρπό τῆς δημιουργίας του’’. Βλ. Χρυσοστόμου Σταμούλη, Ἔρως και θάνατος, Εκδόσεις Ακρίτας, Αθήνα 2009, σ. 152.

[114] Γρηγορίου Θεολόγου, Εἰς τά Γενέθλια τοῦ Σωτῆρος, Ομιλία ΛΗ’, PG36 313B.

[115] Α’ Τιμ. 3,16.

[116] Βλ. σχετικά Χ. Γιανναρά, Τό πρόσωπο καί ὁ ἔρως, Εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2017, σ. 137.

[117] Α’ Κορ. 6,15.

[118] Λουκ. 24,39.

[119] Βλ. π. Νικολάου Λουδοβίκου, Ορθοδοξία και εκσυγχρονισμός. Ορθόδοξη Εξατομίκευση, Κράτος και Ιστορία, στην προοπτική του ευρωπαϊκού μέλλοντος, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2006, σσ. 156-157.

[120] Βλ. Maurice Merleau – Ponty, Phenomenology of Perception, Routledge Classics, New York 2006⁸, μτφρ. Colin Smith, σ. 201.

[121] Vogel, Arthur, Body Theology. God’s Presence in Man’s World, Harper and Row Publishers, New York 1973, σ. 9. Πρβλ. Χρυσοστόμου Σαββάτου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, Καθηγητοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Τό ἐρώτημα τί εἶναι ζωή καί τό δικαίωμα γιά ζωή, Αθήνα 2018, σ. 25.

Εξ’ ανθρωπίνης συγκράσεως. Το συναμφότερον του ανθρώπου και ο απαγορευμένος καρπός της σωματικότητας.

(6^ο μέρος)

Πρεσβυτέρου Ηρακλή Φίλιου

Θεολόγου, Βαλκανιολόγου

Κληρικού της Ιεράς Μητροπόλεως Σταγών & Μετεώρων

Επίλογος.

Αποτελεί μεγάλη πρόκληση για τον σύγχρονο άνθρωπο η συνάντηση του με κάθε είδους συνισταμένες εκφάνσεις του βίου της μετανεωτερικής [122] (postmodernity) εποχής. Ο συζητητής του παρόντος αιώνος οφείλει να βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση και αναζήτηση, αφού απαιτείται πλέον μία τακτική συνδιαλλαγής με κάθε μετανεωτερικό στοιχείο που αναδύεται εκ του παρόντος βίου, στοιχείο ικανό να αποπλανήσει τις αναζητήσεις του σύγχρονου ανθρώπου. Επουδενί, η συνδιαλλαγή αυτή δεν σημαίνει παθητική αποδοχή, αλλά κατάθεση θετικών προτάσεων και αφαίμαξη κάθε προσπάθειας για τη θεώρηση του ανθρώπου ως μονομερούς οντότητας.

Η ορθόδοξη θεολογία, σίγουρα έχει να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο σε ζητήματα ανθρωπολογίας στον 21^ο αιώνα. Εξάλλου, στον αιώνα αυτό η ορθόδοξη θεολογία στέκεται με παρρησία σε ανθρωπολογικά ζητήματα [123]. Τόσο ο ευαγγελικός όσο και ο πατερικός λόγος έχουν την δυνατότητα να νοηματοδοτήσουν την ανθρώπινη ύπαρξη και να απαντήσουν στα μεγάλα υπαρξιακή ερωτήματα. Ο άνθρωπος αν αντιμετωπιστεί μονομερώς (όπως συμβαίνει στην Δύση) που έχει απολέσει την ανθρωπολογική της ταυτότητα, τότε θα έχουμε να κάνουμε με μία μονάδα, μία υπαρκτική μονάδα, που ως αυτονομημένη ετερότητα δεν θα καταφέρει να επιβιώσει μέσα από την αυτοδιάθεση στην αυτοαναφορικότητά της. Ο άνθρωπος είναι πολλά μαζί και όλα αυτά η χριστιανική ανθρωπολογία δεν τα παραβλέπει, αλλά τα συνθέτει υπό το φως όλων των επιστημών της ανθρωπότητας σε μία διαλεκτική σύνθεση και όχι φυγή.

Η ορθόδοξη θεολογία αναμετριέται με την ιστορία και τα δεδομένα της μετανεωτερικότητας σε μία εποχή όπου ο άνθρωπος και οι ανάγκες του απομακρύνονται από την κοινωνία με τον Θεό Δημιουργό. Κάτι τέτοιο οδηγεί σε υπαρξιακή αφαίμαξη, αλλοπρόσαλλη υποστατικότητα και η ατομικότητα δεν έχει θέση σε μία κοινωνία συνεχούς κινητικότητας, ζωής και εξελίξεων.

Η θεολογία της ορθόδοξης Ανατολής, των Πατέρων του 1^ου, 3^ου, 7^ου, 8^ου αιώνα, δεν μπορεί να μείνει στάσιμη μέσα από την επίκληση ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος χωρίς να δίνει πνεύμα και λόγο στην μετανεωτερική εποχή. Οφείλει να συνδιαλεχθεί με τον άνθρωπο αυτής της εποχής, τις συνθήκες διαβίωσης του, τις αλλοτριώσεις του, τις ανάγκες του και να εργαστεί πάνω στις προοπτικές του. ‘’Χρέος τῆς Ὀρθόδοξης θεολογίας εἶναι νά προσπαθεῖ νά ἀπαντά διαρκῶς στό ἐρώτημα, ὄχι τί εἶπαν οἱ Πατέρες στήν ἐποχή τους (αὐτό εἶναι ἔργο τῶν ἱστορικῶν), ἀλλά τί θά ἔλεγαν σήμερα, ἄν βρίσκονταν ἀντιμέτωποι μέ τά προβλήματα ἑνός σύγχρονου δυτικοῦ ἀνθρώπου ἤ ἑνός Ἀφρικανοῦ κ.ἄ.’’ [124].

Αυτό το εγχείρημα, της αναφοράς στους Πατέρες, δεν πρέπει να εκληφθεί ως πισωγύρισμα σε ένα μουσειακό παρελθόν που θα έχει την τάση αποστήθισης του έργου και λόγου των μεγάλων Πατέρων της Εκκλησίας, αλλά ως μία δυναμική εισχώρηση σε νέα κοινωνιολογικά, πολιτικά, οικονομικά, δεδομένα. Σωστά επισημαίνει η Α.Θ.Π. ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος σχετικά: ‘’…ἔχουμε ἀνάγκη ἀπό μία θεολογία, ἡ ὁποία θά ἔχει συνείδηση τῆς εὐθύνης της γιά τό σήμερα. Ἀπό μία θεολογία ἀπό τήν ὁποίαν θά ἐκπορεύονται προτάσεις ζωῆς, ἰδέαι, ὠθήσεις, ἐλπίδες γιά τόν ἄνθρωπο καί τήν ἀνθρωπότητα, γιά τήν κτίση καί τήν ἱστορία’’ [125]. Στην εποχή μας έχουμε ανάγκη από έναν ζωντανό διάλογο που θα μεταμορφώνει και θα εξυψώνει το ανθρώπινο πρόσωπο και που θα αναδεικνύει την ιερότητα της ζωής από τη στιγμή της σύλληψής του.

Υποσημειώσεις:

[122] Βλ. Zygmunt Bauman, Ἡ μετανεωτερικότητα και τα δεινά της, εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα 2002.

[123] Βλ. Επισκόπου Διοκλείας Καλλίστου Ware, Η ορθόδοξη θεολογία στον 21ο αιώνα, Αθήνα 2005, σ. 25.

[124] Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου, Πρόσωπο, Εὐχαριστία καί Βασιλεία τοῦ Θεοῦ σε ὀρθόδοξη καί οἰκουμενική προοπτική, Σύναξις Εὐχαριστίας πρός τιμήν τοῦ Μητροπολίτη Περγάμου Ἰωάννη Δ. Ζηζιούλα, Εκδοτική Δημητριάδος, Βόλος 2016, σ. 332.

[125] Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Μεσσηνίας Χρυσοστόμου Σαββάτου, Ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαῖος ὡς Πρόεδρος τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, Εισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο με θέμα: ”Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Τριάντα χρόνια διακονίας” (Θεσσαλονίκη 26-29/5/2022).